Lëvizja vehabiste midis reformës dhe përçarjes

Hyrje

Në debatet bashkëkohore brenda botës muslimane shpesh hapet çështja e veprimtarisë së lëvizjes vehabiste (të cilën ndjekësit e saj më shpesh e quajnë selefiste) dhe marrëdhënies së saj ndaj unitetit dhe vëllazërisë së muslimanëve. Ky tekst me një qasje akademike duke u mbështetur në faktet historike dhe traditën juridike të medhhebit Hanefi synon t’i shqyrtojë në mënyrë kritike pohimet se lëvizja që nga themelimi i saj ka qenë e lidhur me konfliktet brenda-muslimane dhe ekskluzivizmin doktrinor.

Konteksti historik

Çështja e unitetit të muslimanëve përbën një nga vlerat normative themelore të traditës islame, e bazuar në tekstet kur’anore dhe transmetimet e pejgamberit Muhammed (salAll-llahu alejhi ve selem). Zhvillimet historike të lëvizjeve të ndryshme reformiste dhe rigjallëruese shpesh kanë hapur polemika rreth kufijve të ortodoksisë, legjitimitetit të kritikës fetare dhe rreziqeve të konfliktit ndërmjet muslimanëve. Një nga lëvizjet më kontroverse të këtij lloji është ajo që lidhet me mësimin e Muhammed ibn Abdulvehhabit (1703–1792).

Lëvizja vehabiste u formua në shekullin XVIII të erës së re në Arabinë qendrore përmes veprimtarisë së Muhammed ibn Abdulvehhabit, i cili lidh një aleancë politike e fetare me sundimtarin lokal Muhammed ibn Saud. Kojo aleancë u bë themeli i shtetit të parë saudit dhe i përhapjes së lëvizjes përmes ekspansionit ushtarako-politik.

Lindja e lëvizjes dhe përhapja e dhunshme

Lëvizja e lidhur me veprimtarinë e Muhammed ibn Abdulvehhabit nuk u përhap kryesisht përmes dijes klasike dhe konsensusit institucional, por përmes një aleance politike-ushtarake me dinastinë lokale dhe ekspansionit të armatosur. Aleanca me familjen Saud çoi në konflikte me autoritetet e atëhershme muslimane, përfshirë strukturat e hilafetit Osman, i cili e përfaqësonte kuadrin legjitim politik të shumicës së botës sunite.

Ngjarje historike, si sulmi ndaj Kerbelasë më 1802, si dhe pushtimi ushtarak i Mekës dhe Medinës, në shumë burime klasike përshkruhen si mizori kundër muslimanëve të tjerë, përfshirë popullsinë civile. Kjo faktografi përbën argumentin kryesor të kritikëve se lëvizja historikisht ishte e drejtuar para së gjithash kundër shoqërisë muslimane, e jo kundër armiqve të jashtëm.

Prandaj, diskutimi rreth lëvizjes vehabiste (të ashtuquajtur selefiste) nuk mund të zhvillohet pa u përballur me faktet historike që tregojnë për rolin e saj në thellimin e përçarjeve brenda-muslimane. Objektiviteti akademik nuk nënkupton korrektësi politike, por emërtim të saktë të fenomeneve bazuar në burimet e disponueshme dhe traditën juridike. Nga perspektiva e medhhebit Hanefi, i cili për shekuj ka përfaqësuar kuadrin juridik dominant të një pjese të madhe të botës sunite, veprimtaria e kësaj lëvizjeje ka shkaktuar kontroversa serioze teologjike dhe shoqërore që nga themelimi i saj.

Çështjet doktrinare dhe harixhizmi

Çështja kyçe në kritikën ndaj qasjes vehabiste është koncepti i tekfirit (shpallja si jobesimtar e muslimanëve që nuk janë pjesëtarë të lëvizjes vehabiste). Tradita juridike Hanefite, e bazuar në mësimin e tabiinit Nu‘man ibn Thabit Ebu Hanife, në mënyrë historike e ka theksuar kujdesin maksimal në çështjen e tekfirit dhe ka preferuar ruajtjen e unitetit të bashkësisë edhe në prani të disa devijimeve fetare.

Për shkak të qasjes më rigoroze të dijetarëve vehabistë ndaj disa praktikave brenda ehli-sunetit, shumë dijetarë klasikë dhe bashkëkohorë e kanë akuzuar lëvizjen për afërsi metodologjike me harixhitët. Në traditën islame transmetohet një hadith në të cilin Muhammedi, salAll-llahu alejhi ve selem, i përshkroi harixhitët si “qentë e xhehenemit”, dhe polemistët sunitë historikisht e kanë përdorur këtë për analogji ndaj lëvizjeve ekstreme vehabiste-tekfiriste. Fakt historik është se akuzat ndaj vehabistëve për ngjashmëri me harixhitët kanë qenë të pranishme që nga shekulli XVIII e deri më sot. Shumë dijetarë gjatë historisë kanë paralajmëruar se shpallja e lehtë e muslimanëve për jobesimtarë nga ana e vehabistëve çon drejt dhunës dhe përçarjes.

Çështjet e akides dhe prirjet muxhessime

Një nga pikat qendrore lidhet me metodologjinë teologjike. Autoritetet sunite pretendojnë se kuptimi i fjalëpërfjalshëm i atributeve të Zotit nga ana e vehabistëve shpie drejt antropomorfizmit (teshbih), pra besimeve të llojit muxhessim–mushebbihe, gjë që bie ndesh me teologjinë klasike islame të zhvilluar nëpërmjet traditës esharite dhe maturidite. Shkolla Hanefite, e mbështetur në mësimin e gjeneratave të para të muslimanëve, historikisht e ka theksuar transcendencën e Zotit (tenzih) dhe ka refuzuar çdo lloj atribuimi të ngjashmërisë apo trupëzimit.

Përplasjet me institucionet tradicionale islame

Në rajone të ndryshme janë regjistruar konflikte midis grupeve vehabiste dhe institucioneve lokale islame. Në hapësirën e trojeve shqip folëse, veçanërisht pas viteve 1990, u shfaqën tensione ndërmjet komuniteteve vehabiste dhe Bashkësive Islame, kryesisht rreth çështjeve të autoritetit, interpretimit të fesë dhe disiplinës institucionale. Tensionime të ngjashme janë evidentuar edhe në shoqëri të tjera muslimane ku ekziston një strukturë juridike tradicionale e fuqishme.

Këto konflikte shpesh kanë përfshirë retorikë të ashpër nga ana e vehabistëve ndaj myslimanëve të tjerë, dhe në disa raste edhe përplasje fizike. Përkrahësit e lëvizjes vehabiste theksojnë se synimet e tyre janë para së gjithash lufta kundër, siç i shohin ata, risive në fe dhe bidatçive. Megjithatë, ekzistojnë edhe autoritete vehabiste që nënvizojnë pasivitetin politik dhe besnikërinë ndaj autoritetit shtetëror, veçanërisht në kontekstin e Arabisë Saudite.

Kritikët pretendojnë se lëvizja shpesh paraqitet si faktor polarizues brenda-musliman: retorikë e ashpër ndaj sunive të tjerë, shpallja e praktikave tradicionale si bidat apo shirk, si dhe tensione shoqërore që herë pas here përshkallëzohen në konflikte fizike.

Marrëdhënia me Ummetin e gjerë dhe konfliktet bashkëkohore

Grupacionet vehabiste shpesh fokusohen më shumë në pikat e kontestueshme teologjike brenda-muslimane sesa në sfidat politike me të cilat përballet Ummeti musliman. Në periudhën bashkëkohore, tabloja është më komplekse, pasi skena vehabiste nuk është homogjene. Ekzistojnë:

• Grupacione apolitike

që e theksojnë bindjen ndaj autoriteteve dhe shmangien e aktivizmit politik (kjo është veçanërisht e theksuar në Arabinë Saudite, si vendlindja e lëvizjes vehabiste).

• Rryma vehabiste (të ashtuquajtura selefiste) politike

që marrin pjesë në procese shoqërore dhe lëvizje me synim për ta imponuar agjendën e tyre ideologjike.

• Fraksione të armatosura

që e përdorin dhunën ndaj muslimanëve si mjet për imponimin e ndryshimit.

Organizata si Al-Kaida, ISIS-i, Boko Harami e të ngjashme përfaqësojnë degët e armatosura të lëvizjes vehabiste, të cilat përmes tekfirit dhe dhunës ndaj myslimanëve kanë krijuar konflikte të mëdha brenda-muslimane në Irak, Siri, Libi dhe rajone të tjera. Statistikat tregojnë se shumica e viktimave të këtyre grupeve kanë qenë vetë myslimanë, gjë që forcon më tej perceptimin se korniza ideologjike vehabiste gjeneron kryesisht konflikte të brendshme.

Grupacionet vehabiste–selefiste tregojnë mobilizim të kufizuar ose aspak kundër sfidave të jashtme politike të botës muslimane, ndërsa janë jashtëzakonisht aktive në polemika teologjike kundër shkollave të tjera sunite ose institucioneve lokale islame. Ky disproporcion krijon përshtypjen se prioriteti i kësaj lëvizjeje është “korrigjimi” i muslimanëve të brendshëm, e jo përballja e përbashkët me problemet globale si paqëndrueshmëria politike, pushtimi i territoreve ose sfidat socio-ekonomike.

Nga perspektiva e kohezionit shoqëror, fokusimi i vazhdueshëm i lëvizjes vehabiste te dallimet brenda-muslimane ka disa pasoja, si:

dobësimi i autoritetit institucional të bashkësive tradicionale islame,
fragmentimi i autoriteteve fetare,
shtimi i retorikës sektare,
radikalizimi potencial i një pjese të popullsisë,
dhe në fund, përplasjet e armatosura.

Historia tregon se të gjithë lëvizjet ideologjike që e theksojnë të vërtetën ekskluzive shpesh prodhojnë cikle konfliktesh. Për këtë arsye shumë dijetarë bashkëkohorë e nënvizojnë nevojën për t’u kthyer te parimet e pluralizmit brenda islamit sunit, të cilat për shekuj kanë mundësuar bashkëjetesën e shkollave të ndryshme juridike dhe teologjike.

Marrëdhënia ndaj armiqve të Ummetit

Në literaturë shpesh theksohet pretendimi se grupacionet vehabiste historikisht kanë qenë shumë më aktive në konfliktet me musliman të tjerë sesa në luftën kundër armiqve të jashtëm të botës muslimane. Perceptimi se fokusi është shpesh te “pastrimi” i muslimanëve e jo te sfidat e jashtme ka mbetur i fortë në kujtesën kolektive të shumë shoqërive muslimane.

E kaluara, e tashmja dhe e ardhmja

Analiza historike tregon njëfarë vazhdimësie të lëvizjes vehabiste, nga fushatat e hershme ushtarake në Arabi deri te konfliktet ideologjike dhe ushtarake bashkëkohore me institucionet dhe komunitetet tradicionale muslimane. Ky model buron nga vetë struktura doktrinare e lëvizjes, nga një kuptim ekskluzivist i “islamit të drejtë”, që në mënyrë të pashmangshme prodhon përçarje.

Nga perspektiva e ehli-sunetit, i cili i jep përparësi ruajtjes së unitetit të muslimanëve dhe shmangies së tekfirit dhe konfliktit të pajustifikuar ushtarak kundër muslimanëve, çdo lëvizje që prodhon konflikte të brendshme të vazhdueshme konsiderohet problem serioz për stabilitetin e Ummetit, por edhe të botës. Historia, në këtë kuptim, jep një paralajmërim të qartë: ngurtësitë ideologjike që në të kaluarën kanë sjellë përçarje kanë prirje të riprodhohen edhe në të ardhmen.

Vëzhgime përfundimtare

Pretendimi se grupacionet vehabiste merren më intensivisht me çështjet brenda-muslimanë sesa me sfidat më të gjera të Ummetit ka mbështetje në shembuj historikë dhe bashkëkohorë, por kërkon një kuptim më të nuancuar. Jo çdo grup është i njëjtë dhe as çdo veprimtari nuk ka të njëjtin qëllim. Megjithatë, vazhdimësia historike e konflikteve me komunitete të tjera muslimane mbetet faktor kyç në perceptimin e kësaj lëvizjeje si një sfidë për unitetin e muslimanëve.

Nga perspektiva e medhhebit Hanefi, ruajtja e unitetit të muslimanëve ka përparësi ndaj dallimeve juridike dytësore. Historia tregon se çdo lëvizje që zhvillon një interpretim ekskluzivisht dhe prirje ndaj tekfirit bart rrezikun e polarizimit shoqëror. Në të njëjtën kohë, objektiviteti akademik kërkon dallimin midis postulateve ideologjike, instrumentalizimeve politike dhe sjelljes së grupeve të caktuara.

Të dhënat historike konfirmojnë se lëvizja vehabiste shpesh ka qenë e përfshirë në konflikte me komunitete të tjera muslimane, se kanë ekzistuar akuza të rënda teologjike ndaj doktrinës vehabiste, dhe se perceptimi i afërsisë së saj me metodologjinë harixhite është i pranishëm në një pjesë të madhe të literaturës klasike dhe bashkëkohore.

Për këtë arsye, tradita juridike hanefite e nënvizon nevojën për kujdes, dialog dhe ruajtje të unitetit, së bashku me shqyrtimin kritik të çdo rryme ideologjike që kontribuon në përçarjet brenda botës muslimane. Prandaj, është më e saktë të konkludohet se tensionet ndërmjet lëvizjes vehabiste dhe institucioneve tradicionale islame janë një fakt historik, por përgjithësimet për të gjithë ndjekësit e saj kërkojnë kujdes dhe verifikim empirik.

Metodologjia juridike hanefite sugjeron që kritika duhet të mbështetet në argumente dhe prova, duke shmangur dënimet kolektive, në mënyrë që të ruhet ajo që dijetarët klasikë e quajnë xhema‘a – uniteti i bashkësisë së myslimanëve.

Redaksia,
http://www.xhamiarabia.info